Raca dhe republikanizmi

Raca dhe republikanizmi

Nga Raphaël Hadas-Lebel*

Problemi racor ka qenë gjithmonë një subjekt shpërthyes, kur nevojat e shkencës dhe statistikës kryqëzohen në terrenin politik. Aktualisht, debatet në Francë po bëhen më pasionante teksa po shfaqet perspektiva e futjes së "statistikave etnike" (statistiques ethniques), gjë që ka shkaktuar diskutim të gjallë, i cili ka prekur vetë thelbin e vlerave të republikanizmit francez.
Sipas një ligji, që daton Revolucionin Francez dhe i aktualizuar më 1978-ën, nëpunësve qeveritarë në Francë u ndalohet të mbledhin informacion mbi prejardhjen etnike ose racore të shtetasve, qoftë prejardhje reale apo e revendikuar, gjatë regjistrimit të popullsisë ose orvatjeve të tjera për mbledhje informacioni statistikor mbi popullsinë.
Dy janë arsyet kryesore të kësaj. E para, është parimi republikan, i sanksionuar në Kushtetutë, i cili njeh vetëm qytetarë/shtetas dhe nuk pranon asnjë dallim origjine, race ose feje mes tyre. Arsyeja e dytë, është historike: kujtimet e dhembshme dhe ende të gjalla të regjimit të Vishisë (régime de Vichy) gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur në dokumentet e identifikimit figuronte përkatësia "racore" ose fetare, gjë që u përdor si mjeti kryesor për arrestimin e hebrenjve francezë dhe dërgimin e tyre në kampet e vdekjes.
Sot kjo çështje është rikthyer në planin e parë, për shkak të një beteje të re kundër dallimit racor, për të cilin nevojiten të dhëna më të sakta për pabarazinë shoqërore. Besohet se statistika ekzistuese publike nuk ka informacion të mjaftueshëm domethënës për të analizuar mundësinë e dallimit në punësim apo strehim. Tek e fundit, pa statistikën përkatëse, është e vështirë të provohet dallimi.
Në të vërtetë, shumë njerëz argumentojnë se mospranimi për të marrë parasysh dallimet, që lidhen me përkatësitë etnike dhe fetare, faktikisht i kanë ligjëruar këto dallime. Një kritik social britanik, i cituar nga sociologu Dominik Shnaper (Dominique Schnapper), krahason sjelljen e francezëve, që nuk duan t'u përmendësh dallimin etnik, me anglezët e epokës viktoriane që nuk pranonin të flisnin për seksin.
Partizanët e mbledhjes së të dhënave për racën ose fenë gjithashtu mbështeten në përvojën e Shteteve të Bashkuara, Britanisë ose Holandës, ku regjistruesit e popullsisë mund të pyesin lirisht rreth prejardhjes etnike dhe ndjenjës së përkatësisë së qytetarit. Qysh në vitin 1990, SHBA-të mbledhin të dhëna mbi prejardhjen etnike. Ndonëse Amendamenti i Parë i Kushtetutës së SHBA-ve ndalon çfarëdo testi për shtetësinë ose funksionet politike, gjë që përjashton pyetjet për bindjet fetare, amerikanët kanë mundësinë të mbledhin informacion për etnicitetin, madje në disa raste për prejardhjet e shumëfishta etnike, si për shembull "i bardhë", "i zi", "aziatik" dhe "amerikan vendës".
Në Britani, interesimi për mbështetjen sociale të pakicave çoi në futjen më 1991-shin të statistikës, që tregon statusin etnik. Përsa i takon Holandës, kompanitë ishin të detyruara të raportonin përbërjen etnike të personelit të tyre deri më 2003-in, kur ky ligj u shfuqizua.
Por legjislacioni i sotëm francez është më i rreptë nga ç'duket. Ai bën dallim mes dokumenteve anonime të zgjedhura lirshëm për qëllime shkencore, të cilat mund të përmbajnë të dhëna mbi prejardhjen etnike të personit, dhe dokumenteve, që nuk janë anonime, ekzistenca e të cilave mund të ketë pasoja të drejtpërdrejta në njerëz konkretë dhe në të cilat ndalohet në mënyrë strikte të regjistrohet çfarëdo informacioni mbi origjinën etnike. Ligji i vitit 1978 u ndalon statistikanëve të qeverisë të bëjnë pyetje "delikate", vetëm në rastin kur këto pyetje janë domethënëse për studimin dhe vetëm me pëlqimin e personit të anketuar.
Por statistikanët e qeverisë prej kohësh studiojnë prejardhjet kombëtare të emigrantëve, dhe u lejohet të tregojnë kombësinë e mëparshme të atyre që marrin nënshtetësi franceze. Kështu, ka një dallim mes përmendjes së kombësisë së mëparshme, që është e lejueshme, dhe përmendjes së përkatësive etnike ose racore, që është e ndaluar.
Është e nevojshme të ecet më tej kësaj vetëm sepse treguesit, që kanë lidhje me kombësinë e mëparshme janë të pamjaftueshëm për identifikimin e dallimit - në veçanti të dallimit të tërthortë - në bazën e prejardhjes etnike? Disa anketa tregojnë se grupe popullsie, të cilat u përket drejtpërdrejt pyetja, dyshojnë rreth kësaj.
Statistikat nuk janë vetëm imazh i realitetit: ato ndihmojnë edhe për t'i dhënë trajtë realitetit. Kategoritë statistikore shpesh kanë tendencë të shndërrohen në kategori sociale. Jo vetëm që treguesit racorë (i bardhë, i zi, arab, aziatik) janë tejet të pasaktë në një botë, ku përzierja racore tani është dukuri rëndomtë, por sikurse thotë Fransua Eran (François Héran), drejtori i
Institutit Kombëtar të Studimeve Demografike (l'Institut National d'Etudes Démographique) të Francës, gjithashtu është e domosdoshme të provohet se diferenca nënkupton pabarazi dhe se pabarazia patjetër shënon diskriminim (dallim). Në të vërtetë, përllogaritja etnike vetëm sa mund të forcojë logjikën e ndarjes së shoqërisë.
Duke i kushtuar vëmendje dëshirës për të penalizuar dallimin etnik, synimi i qeverisë për të marrë këtë informacion, është i kuptueshëm. Por shteti ka mënyra të tjera për të nxitur barazinë mbi bazën e kritereve kombëtare, sociale ose ekonomike. Duke marrë parasysh rrezikun e zgjimit të një antagonizmi të ri, mbledhja e statistikave mbi racën, besimin fetar dhe etninë mund të mos ia vlejë kjo. Ndalimi i mbledhjes të të dhënave etnike dhe racore është një tabu, e cila nuk do të përmbysej lehtë, pa peshuar me kujdes se mund të rrezikohet paqja sociale.
*Rafael (Raphaël)Hadas-Lebel është anëtar i Këshillit të Shtetit dhe Profesor në Institutin e Studimeve Politike (Institut d'Etudes Politiques) të Parisit. Është autor i librit "100 fjalë mbi demokracinë franceze" (Les 101 mots clé de la démocratie française).
Përktheu: Vladimir Mustaqi