Ramiz Alia nuk e shpejtoi pluralizmin, ishte rob i inercisë

Aristir Lumezi

... që prej peticionit të pedagogëve dhe studentëve të mjekësisë në vitin 1990 e deri sot, kur edhe pse dorëzoi mandatin e deputetit, shprehet se do vazhdojë të kontribuojë në strukturat e kësaj partie. Më i qetë se asnjëherë, Brokaj, një protagonist i ndryshimeve politike në vitin 1990, tregon për rolin e Ramiz Alisë në ecurinë e zyrtarizimit të pluralizmit shqiptar, por risjell edhe analizat politike të Enver Hoxhës, veçanërisht për çështjet ndërkombëtare, sidomos ato ballkaniket. Prezantimin e parë me Fatos Nanon në zyrën e Adil Çarçanit, Brokaj e vlerëson shumë, por nuk harron ta cilësojë atë të papërgjegjshëm në vendimmarrjet e mëvonshme politike dhe njerëzore.
Zoti Brokaj, ju u shprehët gjatë lënies së mandatit tuaj se jeni zhgënjyer nga politika. Çfarë prisnit nga politika kur ju vetë keni qenë aktor i saj?
Unë nga politika prisja një zhvillim tjetër nga pikëpamja e demokracisë dhe e mirëqenies. Këtë e prisja, sepse kisha një nivel të caktuar intelektual, pasi kisha shansin të lexoja literaturë pa censurë dhe kam vizituar dhe vende të zhvilluara si Francë, Gjermani, apo Itali dhe kam pasur kohë të mjaftueshme për të perceptuar mirë një shoqëri demokratike që ne donim të ndërtonim si dhe ekonominë e tregut me aq mbështetje sociale. Kështu që duke njohur atë realitet dhe skemën teorike të zhvillimit, edhe pse ky ishte një këndvështrim naiv, sepse unë nuk isha një politikan profesionist, që realitetet dhe teorinë t'i ndërthurja mirë, kisha dëshirën e mirë dhe pasionin e madh që të bënim diçka të mirë në këtë vend. Duke e konsideruar veten si aktor në këtë shfaqje, shpresoja se trupa do të jepte një shfaqje dinjitoze. Por rezultoi se aktorët kryesorë e dështuan suksesin e kësaj trupe të pritshëm nga ana ime.
Si një nga deputetët e parë të Parlamentit Pluralist, si vlerësoni nivelin intelektual të Parlamentit në vite?
Realisht ka rënie, sepse zgjedhjet nuk janë bërë asnjëherë normale, janë ekzekutuar formulat e eliminimit që në kandidim të pjesës më intelektuale. Unë i kam pasur kundërshtarë në vitin '91 shumë intelektualë të PD-së, por realisht ne të PPSH të atij parlamenti, e kishim shumë të vështirë t'i përballonim, kishin vërtet jashtëzakonisht kapacitete. Nuk janë më në PD. Ne kaluam në opozitë, por ne ishim pak në numër, por të kesh në krah Dritëroin, Moikom Zeqon, Xhevat Lloshin, Fred Palokën, Luan Hajdaragën apo dhe mjaft politikanë të tjerë, që nuk vijuan në parlamentin e fundit, mjaftojnë për të kuptuar se çfarë rënie ka Parlamenti. Pra, në të dy kampet, si në të majtë, ashtu dhe të djathtë ka rënie, nuk janë ato nivele, natyrisht nuk janë dhe ato pasione dhe për mua përgjegjësia kryesore bie te drejtuesit kryesorë politikë të partive, ishte vendosja e atyre politikave përzgjedhëse që e penguan apo e vështirësuan futjen në politikë apo qëndrimin e tyre në politikë.
Intelektualët mendoni se u larguan nga politika apo vetë politika i largoi ata?
Unë mendoj se ndodhën të dy fenomenet. Së pari, i largoi politika, me procedurat e përzgjedhjes dhe kandidimit të tyre. Por edhe në një drejtim tjetër. Politika duke u bërë e dhunshme, agresive, banale dhe unë do thosha dhe koprolale, intelektualët me sqimë u larguan dhe menduan që vlerat e tyre t'i afishojnë në drejtime të tjera.
Zoti Brokaj, si vendosët të angazhoheshit në politikë, nga një kardiolog i njohur, të përfshiheshit në politikë në momente kthesash të vendit?
Zhvillimet e vitit '90 ishin të tilla, për mua jo të papritura, prandaj cilido intelektual kishte shumë detyrime të angazhohej. Unë në atë kohë, duke qenë edhe anëtar i PPSH-së, më shqetësonte shumë inercia e zhvillimeve të ndryshimit, kur pjesa intelektuale e asaj partie kërkonte ritme të tjera zhvillimi. Në ato kushte, studentë dhe pedagogë të Fakultetit të Mjekësisë, natyrisht unë isha një nga nismëtarët, bëmë një peticion ku pika e parë ishte transformimi i PPSH me program socialdemokrat, ndryshimi i qeverisë e pika të tjera. Ky peticion shkoi te Ramiz Alia me firmën time, unë isha dekan i Fakultetit të Mjekësisë dhe në njëfarë mënyre doja të mbroja edhe shokët që kishin firmosur.
Ju kishit si qëllim të ishit "mburoja" ndaj sulmeve që mund t'i drejtoheshin peticionistëve...?
Pretendoja, duke pasur edhe njëfarë imuniteti, pasi kisha qenë mjek i Enver Hoxhës dhe konsulenti i udhëheqjes, por dhe i Ramiz Alisë. Por më shumë ishte një ndërgjegje brenda inteligjencës së asaj partie. Kjo ndoshta u mor edhe si shkak që unë të propozohesha si ministër dhe pse në tavolinën e Adil Çarçanit unë fillimisht nuk e pranova dhe më tej shkallë-shkallë vazhdova si deputet. Duke iu rikthyer të gjithë trajektores sime politike, nuk e mendoja kurrë në atë kohë që unë do të qëndroja në politikë dhe momenti më tronditës ishte ai i shpërbërjes së PPSH-së dhe pozicionimi im në PS.
Ju keni qenë ndër nismëtarët e reformimit të PPSH-së?
Unë kam qenë në atë grup, ishte normal ai pozicion, por ideja e transformimit të asaj partie qëndronte gjerësisht edhe në inteligjencën e saj dhe në mjaft komunistë të bazës. Pra, zhvillimi ishte i natyrshëm, për të qenë i saktë, kështu që vijimin në politikë unë e lidh me faktin se m'u duk jo fisnike që unë të braktisja PPSH-në në ditët e saj të vështira, ndërsa gjestin e hedhjes së teserave të njerëzve, ishte për mua shprehje oportuniteti dhe jo se ndryshuan idetë. Kjo sjellje nuk më ka pëlqyer.
Me Fatos Nano si jeni njohur?
Me Nanon jam njohur në zyrën e Adil Çarçanit, atë ditë që Çarçani më kërkoi ta takoj, Fatosi ishte ulur në krah të tij dhe ishte hera e parë që e shihja si fytyrë. E dija që kishte shkruar dhe kur unë kundërshtova Adil Çarçanin për postin e ministrit të Shëndetësisë, unë u shpreha ndoshta edhe pa takt, gjë që krijoi një gjendje psikologjike jo të mirë te kryeministri i asaj kohe, Nano ndërhyri me zgjuarsi midis të dyve. "Doktori refuzon, shoku Adil, sepse është i lidhur më shumë me profesionin...", tha Nano në moment, duke shmangur arsyen e vërtetë pse unë e refuzova Adil Çarçanin, sepse nuk doja që të bëhesha pjesë e atij pushteti që unë kisha kontestuar në peticionin e studentëve dhe pedagogëve të Fakultetit të Mjekësisë. U mbyll biseda në ato fare pak minuta në atë tavolinë dhe kur dola jashtë me Nanon, ai më hodhi krahun për të më qetësuar dhe unë sa hyra në zyrën e tij e kisha më të lehtë të shpërtheja, duke i konsideruar si poshtërsi këto propozime që më bëheshin. E ndjeja veten shumë më superior se Nano dhe ai m'u duk i ri fare. Nano më dha një përgjigje shumë të zgjuar, nuk e harroj, madje mund të ketë qenë nga ato momente që të bëjnë të reflektosh dhe të ndryshosh mendim. Nano më tha: "Ju u vetëdenoncuat që mendoni ndryshe, keni ide të reja dhe ne duam pikërisht njerëz të tillë, që mendojnë ndryshe, t'i mbledhim për të ndërtuar ekipe të reja ekzekutive dhe t'i angazhojmë ata". Mendoj se për atë kohë dhe në çdo kohë, për njerëzit që duan të bëjnë ndryshime dhe kanë një strategji, nuk mund të gjesh një përgjigje më të gjetur se kjo. Është tjetër gjë pastaj, për zhvillimet e mëvonshme që Nano i bëri kësaj ideje.
Ju keni qenë pranë Ramiz Alisë. Cilat kanë qenë marrëdhëniet tuaja me Alinë në këtë periudhë ndryshim sistemi?
Unë e kam njohur nga pozicioni i mjekut. E kisha vizituar disa herë në kontrollet periodike që unë i bëja udhëheqjes së atëhershme në ekzaminimin ekografik. Ramiz Alia, sidomos në momentet e vështira të shëndetit të Enver Hoxhës, ishte personi më i angazhuar për shëndetin e tij. Kuptohet që s'kisha ndonjë marrëdhënie të ngushtë me të. Unë kisha profesorët e mi që kishin marrëdhënie më të ngushta me të. Kurse në aspektin e marrëdhënieve politike, unë e njoha drejtpërdrejtë pas muajit gusht, kur Ramiz Alia bëri kontaktin e hapur me intelektualët, ku unë nuk kam qenë. Pas shtatorit u organizua një komision për dispozitat kushtetuese që ndryshonin rrënjësisht kushtetutën e 1976. Këtë komision, dhe më vjen keq që nuk është përmendur ky fakt, e kryesonte Ramiz Alia, por kishte edhe anëtarë të tjerë të Byrosë Politike, Foto Çami, Nexhmije Hoxha, Dritëro Agolli, Skënder Gjinushi, nga universiteti ishte Ismail Lleshi, që ishte dhe dekan i Juridikut, isha edhe unë që isha i një fushe krejt tjetër. E pashë në debatet që ne bëmë për Kushtetutën dhe ka pasur shumë debate në atë komision edhe të rrepta, sepse duhej thyer korraca, pasi në diskutimet e mëvonshme, kundërshtitë sajoheshin më shumë nga kundërshtarët politikë sesa i përcaktonte thelbi i ndryshimit të mendimeve. Veçanërisht atëherë, mbaj mend debatin që zgjati në 2-3 seanca, ishte nëse do duhet të shpreheshim për PPSH dhe partitë e tjera apo partitë politike. Pra, koncepti i pluralizmit është pranuar realisht në ato dispozita, shumë kohë më parë se të fillonte lëvizja. Ndaj unë isha i ndjeshëm për traumën në të cilën ne u futëm apo agresivitetin, sepse edhe brenda asaj elite konservatore të PPSH-së, ideja e ndryshimit ekzistonte. Pra, përderisa në ato dispozita ende pa ardhur nëntori, thuhej partitë politike, prekej thelbi i ndryshimit.
Sa mendoni se në atë periudhë Ramiz Alia ka qenë faktori "shfryrës" i një tensioni që sa vinte e akumulohej për ndryshime të menjëhershme, duke shmangur në këtë mënyrë një revoltë civile të përmasave të mëdha?
Roli i Ramiz Alisë në këtë pikëpamje ka qenë i dyanshëm. Në një pikëpamje duke mos e përshpejtuar ritmin, domethënë jashtë kërkesave për ndryshim, ishte shumë e madhe dhe kishte tjetër ritëm. Ramizi ishte rob i një inercie, ndoshta në kuadrin e mentalitetit që ai kishte, por realiteti ishte që kishte një mospërputhje me kërkesën për ritmin e zhvillimit dhe veprimit të Ramiz Alisë. Kjo mospërputhje akumulon revoltë. Dhe në raste të tilla Ramizi e gjente mundësinë ta shponte me gjilpërë për të shfryrë presionin. Në këtë pikë ka luajtur rol pozitiv. Por në mosndjekjen e ritmit, ai mund të ketë shumë shpjegime dhe justifikime, por në këndvështrimin tim, nëse Ramiz Alia do të kishte ndjekur një ritëm shumë më të shpejtë dhe shumë më veprues do të ishte ndryshe. Ju kujtoj mbledhjen që ai bëri me studentët, kur do të pranonte pluralizmin. Studentët flisnin si vartësit e tij dhe ju kundërshtarët e tij, pra ai e kishte shumë të lehtë, e dominonte situatën për të bërë ndryshime edhe më të shpejta.
Ju keni qenë një nga njerëzit shumë pranë Enver Hoxhës. Thjesht duke e parë në një aspekt tjetër, tezat e tij për politikën e jashtme sa janë vërtetuar kohë pas kohe, kam parasysh këtu Ballkanin, Lindjen e Mesme etj.?
Duhet pranuar një fakt që Enver Hoxha ishte një politikan profesionist, dhe ky profesionizëm nuk varet nga pozicioni që ke. Edhe Franko ishte diktator, por ne s'mund të themi se ai nuk ishte një politikan profesionist. Nuk dua të bëj ndonjë paralele, por dua të them se Enver Hoxha kishte defektin se nuk njohu zhvillimin e kapitalizmit në ndryshimet e mëdha kapitaliste pas viteve '64-'68, karakterin shumë social që morën shumë zhvillime, por mbeti rob i një pikëpamje të para '60 dhe natyrisht izolimi e dëmtoi atë më shumë, por në politikë ai ka qenë profesionist. Përcaktimi i tij se pas Titos do të shpërbëhej Jugosllavia, ishte një tezë që u përputh plotësisht, apo përcaktimi tjetër i një veprimi ushtarak për ndryshimet në Kosovë. Historia vërtetoi se zhvillimet pozitive për Kosovën erdhën pas një lufte të armatosur. Midis defekteve të mëdha në zhvillimet politike, në themelet e gabimit të tij, ishte mosnjohja e një revolucioni të vërtetë që pati kapitalizmi në anën sociale të tij.
Cilat kanë qenë marrëdhëniet tuaja me Fatos Nano gjatë kohës që ju keni qenë ministër i Mbrojtjes?
Duhet të pranoj që Nano realisht ma njihte autoritetin dhe u mundua ta shfrytëzojë dhe unë e quaj të dobishme një gjë të tillë. Por shumë shpejt nga ç'e mendoja edhe unë, ne diverguam në raportet se si qeveriset dhe cila duhet të jetë sjellja politike. Dy janë tiparet që e karakterizuan më pas zhvillimin; së pari vërehej hapur papërgjegjshmëria e Nanos, ne qëndronim dhe punonim me shumë përkushtim, shumë nga ministrat e saj kohe kanë qenë shumë të përkushtuar për punën dhe problematikën. Nano nuk ishte ky, në këtë pikë. Tjetra ishte që unë personalisht, ndoshta edhe si prirje në formimin tim, isha mjaft korrekt dhe shumë i pastër në raport me marrëdhëniet me personat që kishin emër, ishin të korruptuar, por kishin opinion. Më kujtohet që në muajt e parë, kur krijoheshin ekipet, Nano më propozoi për drejtor të Përgjithshëm të ekonomisë, në nivel zv.ministri, një ish-deputet të PD-së që vetë Berisha e kishte dënuar për korrupsion. Vetiu kjo më çuditi dhe ne ishim në një moment kur gjykimi politik ishte shumë i mprehtë. Bëhej fjalë për një person shumë të angazhuar politik që kishte kandiduar me firmën e Berishës në vitin 1992. Nga ana tjetër, ai duke qenë një person shumë i dashur për Berishën, u kthye në një person që Berisha nuk e pranonte pikërisht për korrupsion. Pra, njëherësh me këtë person, Nano demonstroi para meje dy dobësi të mëdha. Unë nuk ia pranova atë njeri dhe Nano u trondit shumë nga ky qëndrim imi.
Duke bërë një analogji të periudhës kur ju u shkëputët nga PS-ja për të krijuar LSI-në, mendoni se mund të vëmë shenjën e barazimit me atë ç'ka sot po ndodh në këtë parti dhe mund të kemi një parti tjetër të re brenda së majtës me Nanon?
Unë mendoj se s'ka asnjë mundësi të tillë. Partitë politike i krijojnë kushtet e caktuara dhe në ato kushte lindin bartësit e tyre, jo nga pozicioni i ndonjë individi. Në kohën e krijimit të LSI-së u krijua një kontigjent shumë i madh socialistësh dhe të majtë nga vetë PS-ja që nuk përfaqësoheshin më. Ky ishte një kusht objektiv, ne nuk do dilnim si dordoleci, por u pa dhe më vonë që mbështetësit tanë ishin të shumtë në numër, disa dhjetëra e mijëra votues që u panë në zgjedhjet e para. Nano nuk i ka më ato kushte, është iluzion, për më shumë që zhvillimet në PS sot i përfshijnë kontigjentet dhe nuk lenë që të marrë Nano, aq më shumë që personaliteti i Nanos si politikan dhe si sjellje prej intelektuali, por dhe si qeveritar, është dëmtuar aq shumë sa që e ka të vështirë që të tërheqë njerëz me mend, që ai do t'i dojë si protagonistë dhe mbështetës të tij. Atij i mungon lënda, protagonistët dhe momenti.
Ju tashmë i jeni rikthyer profesionit tuaj. Nëse do të kishit mundësinë e drejtimit të një klinike kardiologjike, do t'i bënit një ftesë mjekut Sali Berisha që të lerë politikën për t'iu rikthyer profesionit?
Kur e lë politikën në përmasën e madhe siç e lë unë, vetvetiu në njëfarë mënyre, ajo që të largonte nga individi sikur zbehet, sepse ishte politika që më largoi nga Berisha, ndoshta edhe nga mosha i hidhesh një pjese të parapolitikës, e cila ka sentiment brenda. Edhe duke e njohur nivelin profesional të Berishës, paçka se ai realisht nuk është marrë në këto 17 vjet me profesionin, gjë që e ka shprehur edhe vetë, duke njohur kualitetet si kardiolog dhe kujtesën mjaft të mirë të tij, shumë herë më të mirë se grupmosha e tij, me Berishën unë mund të punoja fare mirë dhe ju siguroj se do të kishim një produkt profesional fare të mirë dhe shumë cilësor. Natyrisht do të kisha dëshirë ta ftoja dhe mendoj se nuk do ishte i padobishëm...

<BLOCKQUOTE>

</BLOCKQUOTE>

<BLOCKQUOTE>Për Enver Hoxhën
Duhet pranuar një fakt që Enver Hoxha ishte një politikan profesionist, dhe ky profesionizëm nuk varet nga pozicioni që ke. Përcaktimi i tij se pas Titos do të shpërbëhej Jugosllavia ishte një tezë që u përputh plotësisht, apo përcaktimi tjetër i një veprimi ushtarak për ndryshimet në Kosovë. Historia vërtetoi se zhvillimet pozitive për Kosovën erdhën pas një lufte të armatosur

Për Ramiz Alinë
Ramizi ishte rob i një inercie, ndoshta në kuadrin e mentalitetit që ai kishte, por realiteti ishte që kishte një mospërputhje me kërkesën për ritmin e zhvillimit dhe veprimit të Ramiz Alisë. Kjo mospërputhje akumulon revoltë. Dhe në raste të tilla Ramizi e gjente mundësinë ta shponte me gjilpërë për të shfryrë presionin. Në këtë pikë ka luajtur rol pozitiv.
</BLOCKQUOTE>

Brokaj nuk braktis LSI-në, në Elbasan për pensionet

Nënkryetarët e Lëvizjes Socialiste për Integrim, Filloreta Kodra dhe Sabit Brokaj, prezantuan dje në qytetin e Elbasanit dhe Pogradecit projektligjin e LSI-së për mbështetjen e moshës së tretë, gjatë një takimi me përfaqësues të kësaj moshe në këto qytete. Nënkryetari i LSI-së, Brokaj, u shpreh se, "takime të tilla do të ketë në të gjithë Shqipërinë, në mënyrë që të zhvillohen diskutime dhe konsultime konkrete sa më të gjera për mundësimin e realizimit të një programi konkret dhe të prekshëm në shërbim të qytetarëve, siç është edhe paraqitja e projektligjit të LSI në mbështetje dhe për një kujdes më të madh ndaj moshës së tretë, që është një nismë konkrete në shërbim të kësaj shtrese sociale që ka nevojë për ndihmë nga shteti dhe qeveria". Ndërsa n/kryetarja Filloreta Kodra theksoi se, "ky projektligj do të ishte i domosdoshëm, ashtu sikurse sanksionimi në ligj i kësaj politike do të ofronte të gjitha garancitë, që të tilla politika sociale, jetike për mijëra e mijëra njerëz, nuk do të ngeleshin në mëshirën e burokratëve dhe interesave politike momentale të forcave të caktuara politike".

<BLOCKQUOTE>Për Berishën
Duke e njohur nivelin profesional të Berishës, paçka se ai realisht nuk është marrë në këta 17-vjet me profesionin, gjë që e ka shprehur edhe vetë, duke njohur kualitetet si kardiolog dhe kujtesën mjaft të mirë të tij, shumë herë më të mirë se grup mosha e tij, me Berishën unë mund të punoja fare mirë dhe ju siguroj se do të kishim një produkt profesional fare të mirë dhe shumë cilësor

Për Nanon
Papërgjegjshmëria e Nanos s'kishte kufi. Kur isha ministër Mbrojtje, Nano më propozoi për drejtor të Përgjithshëm të ekonomisë, në nivel zv.ministri, një ish-deputet të PD-së që vetë Berisha e kishte dënuar për korrupsion dhe këmbëngulte që unë ta pranoja. Njëherësh me këtë person, Nano demonstroi para meje dy dobësi të mëdha. Unë nuk ia pranova atë njeri dhe Nano u trondit shumë nga ky qëndrim imi</BLOCKQUOTE>